Netwerklaag

De netwerklaag vormt samen met de ondergrondlaag en de occupatielaag de lagenbenadering.

Zie voor een meer thematische beschrijving de thema's water systeem, energie, mobilitei t en ecologie.

Netwerken kennen hoge aanloopkosten en lange aanlooptijden. Belangrijke veranderingen in deze laag duren circa 20 tot 80 jaar. Deze netwerken vormen een belangrijke voorwaarde voor stedelijke en economische dynamiek. Bij de ruimtelijke planvorming is het essentieel de eigenschappen en functies van deze netwerken in beeld te brengen en de eisen die deze stellen aan de ruimte vast te leggen.

netwerklaag

- groennetwerken

- verkeersnetwerken

- energienetwerken

Groennetwerken

Waarom deze netwerken bekijken?

Het zijn mede de groene gebieden die Nederland leefbaar houden. Leefbaar omdat groennetwerken kansen bieden voor natuur al dan niet in combinatie met recreatie of met wonen en werken. Een analyse van groennetwerken biedt mogelijkheden om de leefbaarheid te vergroten: vergroting van de biodiversiteit, ontwikkeling van beeldbepalend landschap, combineren van groene en rode functies en het creëren van groene netwerken. Er zijn verschillende benaderingen van het groen. Bijvoorbeeld een benadering waarin de ecologische waarde staat centraal of een benadering die de mens meer centraal stelt. Dit zijn de benaderingen van de ecoloog en de stedenbouwkundige/planoloog.

Thema

Accent

Accent op ecologische waarde:

Instandhouding en verbetering natuurwaarden en landschappelijke kwaliteit
Kerngebieden met hoge natuurwaarden
Ecologische verbindingszones tussen natuurgebieden

Accent op beleving en recreatie:

Oriëntatiemiddel
Architectonisch element
Landschappelijke en historische beleving
Recreatieve functie

Welke informatie?

Structuurniveau

Ligging van ecologische netwerken en waardevolle gebieden
Ligging waardevolle landschappen en -landschapselementen (linten, verkavelingpatronen en cultuurhistorische elementen)
Barrières voor uitwisseling / migratie van dieren
Inventarisatie van eigendom, beheer en gebruik (in huidige situatie)
Inventarisatie vogel- en habitatgebieden
Ligging groene fietsroutes, wandelgebieden en verblijfplaatsen
Natuurdoeltype (nat en droog)
Inrichtingsvoorstellen andere plannen: situering, doorsneden, (grond)waterpeil, talud, breedte berm, et cetera
Waterhuishouding: kwel, verbindingen binnen plangebied
Belangrijke soorten planten en dieren: leeftijd, uniciteit, dynamiek, natuurlijk gehalte

Inrichtingsniveau

Natuurloket
Op natuurloket zijn online gegevens te verkrijgen over het voorkomen van beschermde en bedreigde plant- en diersoorten. De gegevens worden over heel Nederland per vierkante kilometer verstrekt. Daarmee kan door beleidsmakers en projectontwikkelaars, maar ook voor natuurorganisaties en burgers een eerste check plaatsvinden van mogelijke conflicten tussen ecologische kwaliteiten en bouw- of inrichtingsplannen. Onderscheid wordt gemaakt naar het voorkomen van soorten die beschermd worden door de Flora- en Faunawet, de Habitatrichtlijn, de Vogelrichtlijn en soorten die op de Rode lijst voorkomen. Daarnaast worden ook de Habitat- en Vogelrichtlijngebieden als geheel op kaart weergegeven.

Kansen

In het groene netwerk gaat het vooral om de functies natuur/landschap en recreatie. De keuze die je daarbij maakt is het centraal stellen van de mens of de natuur/het landschap. Die keuze bepaalt de structuur, de inrichting, de ontsluiting en de beheervorm.

	Structuurniveau	Inrichtingsniveau
Natuur/landschap centraal	Behoud en vergroot groene gebieden Creëer aaneengesloten groene netwerken in de stad en naar buiten (door barrières op te heffen)	Combineer groen en blauw Zoneer toegankelijkheid Inpassen van oude linten en boerderijen in groene gebieden Zorg voor goede structuur van het groenprofiel
Mens centraal	Ontwikkel een groen netwerk in en om de stad	Maak groen toegankelijk voor recreatie en sport Benut de groenstructuur als architectonisch element

Behoud en vergroot groene gebieden
Voor het duurzaam in stand houden van natuur in Nederland proberen we een netwerk te ontwikkelen van belangrijke regionale natuurgebieden. Op lokaal niveau vullen kleinere groengebieden deze grote regionale gebieden aan. De groene gebieden vragen om bescherming tegen de opmars van verstedelijking. Een aantal groengebieden valt onder de planologische beschermingsconstructies. Naast het defensieve beschermen hanteer je ook een meer offensieve strategie: waar mogelijk breid je bestaande groene gebieden uit en voeg je nieuwe groene gebieden toe.

Creëer aaneengesloten groene netwerken in de stad en naar buiten
Door groene gebieden onderling te verbinden, verhoog je de groene kwaliteiten. Hoe breder de ecologische verbindingszone, hoe beter. Het is zaak groene structuren te ontsnipperen en barrières als infrastructuur, kale open plekken en oevers met harde beschoeiingen op te heffen. Het doel is natuurgebieden met elkaar te verbinden. Dat is van belang om uitwisseling van plant- en dierpopulaties mogelijk te maken. Probeer in de stad een netwerk te maken om de natuur te versterken.

Combineer groen met blauw
Groen en water vormen vaak een prima koppel. Zo kunnen parken en andere groene ruimten een grote rol spelen bij de berging van regenwater. En andersom: de kansen voor natuur zijn sterk afhankelijk van het watersysteem. Zo geeft de gemeente Delft in verschillende plannen aan dat ook water, met aangrenzende groenstroken een belangrijke drager is van de ecologische hoofdstructuur. Dit houdt in dat je het watersysteem optimaliseert voor de benutting van ecologische kansen. Peilfluctuaties volgen het natuurlijke ritme van seizoenen, riooloverstorten weren, gebiedsvreemd water niet inlaten, zoveel mogelijk natuurvriendelijke oevers en overdimensioneren van watergangen en partijen.

Zoneer toegankelijkheid

Zonering van toegankelijkheid van groengebieden is een middel om de intensiteit van het gebruik door mensen te beïnvloeden. Kwetsbare natuurgebieden en landschappen, waar rust belangrijk is, zijn niet of minder en moeilijker toegankelijk dan groengebieden die bijvoorbeeld een functie hebben voor dagrecreatie. Een voorbeeld in Haaglanden is Meijendel waar bepaalde randgebieden goed ontsloten zijn (bijvoorbeeld nabij het Zwarte pad in Scheveningen), maar andere delen ontoegankelijk zijn voor het publiek.

Inpassen oude linten en boerderijen

Voor recreatie is inpassing van oude bebouwingslinten en boerderijen in groene gebieden aantrekkelijk. Het verhoogt de diversiteit en daarmee de aantrekkelijkheid van het gebied. Bovendien worden aantrekkelijke landschappelijke en cultuurhistorische elementen behouden.

Zorg voor goede structuur van het groenprofiel
Denk aan de realisatie van doorgaande bomenrijen in het bestaande stedelijke gebied, die belangrijk zijn voor vleermuizen, insecten en vogels. Zorg ook dat zones bestemd voor natuurverbindingen voldoende schuilmogelijkheden kennen voor kleine zoogdieren. Streef binnen de stad naar een breedte van ca. 20 meter en probeer barrières op te lossen of te verkleinen. Buiten de stad zijn meer kansen voor hogere natuurwaarden. Realiseer daar breedtes van 50 meter en meer. De gemeente Den Haag heeft inspirerende profielen opgesteld voor ecologische verbindingszones.

Ecologische verbindingszones (nat profiel)

Ecologische verbindingszones (droog profiel)

Ecologische verbindingszones (landelijk gebied)

Ontwikkel een groene structuur in en om de stad

Een groen netwerk voegt kwaliteit toe aan de stad. Het versterkt de oriëntatiemogelijkheden voor stedelingen en verbetert de herkenbaarheid van stadsdelen. In een duurzame stad bestaat de groenstructuur uit lobben (scheggen, wiggen of spaken) en concentrische ringen (greenbelts). Maar hoeveel groen moet je in de stad realiseren? Als richtlijn kan je uitgaan van 100 m2 (lokaal en regionaal) groen per woning. De kwaliteit van het groene netwerk in en om de stad wordt bepaald door:

de dichtheid van het groen
de groene verbindingen tussen wijken
groene verbindingen tussen de wijken en het buitengebied.

Beplanting in brede stroken levert meer op dan enkelvoudige rijen. Bij de spreiding van het groen over de stad houd je wel rekening met de identiteiten van de verschillende wijken en buurten. Een duurzame groenstructuur verbindt de verschillende buurten onderling en de stad met het buitengebied. Om barrières te voorkomen laat je de hoofdontsluitingswegen zoveel mogelijk parallel lopen met de (blauw)groene zones. En de groenstructuur biedt mogelijkheden om de aantrekkelijke en veilige fiets- en wandelroutes te ontwikkelen: deze laat je zoveel mogelijk langs de randen van de groenstructuren lopen.

Maak groen toegankelijk voor recreatie en sport
Veel inwoners van je gemeente willen gebruik maken van de groenstructuur. Om anderen te ontmoeten, voor sport en spel, een wandeling en een fietstocht, voor tuinieren en vissen. Wanneer de nabije groenstructuur deze mogelijkheden biedt, zal het aantal (recreatieve) autokilometers afnemen. En niet onbelangrijk: de waarde van onroerend goed bij parken is beduidend hoger dan voor vergelijkbare panden elders in de stad. Men is bereid voor groen te betalen. Enkele aandachtspunten bij de inrichting van recreatief (blauw)groen zijn:

de goede (sociale) veiligheid;
een goede bereikbaarheid te voet en met de fiets;
een grote afwisseling;
verschillende routes binnen het gebied voor voetgangers, fietsers en ruiters;
passende voorzieningen (bankjes, speeltuinen, kinderboerderij, surfplassen etc.);
zonering zodat verschillende recreanten geen hinder van elkaar ondervinden.

Benut groenstructuur als architectonisch element

Groenstructuren spelen een belangrijke rol als 'stadsverfraaiing'. Beplanting en waterpartijen sieren sinds eeuwen de pleinen, lanen en straten. Het biedt bewoners een thuisbasis: groen maakt het stadsgezicht mooier, aantrekkelijker en prettiger. Daarmee vormt dit architectonische groen het visitekaartje van de stad en vervult het een toeristische en economische functie. Belangrijke principes voor het groen vanuit esthetisch oogpunt zijn:

Benadruk de cultuurhistorische elementen;
Creëer een passende karakteristieke overgang tussen de bebouwde en onbebouwde omgeving;
Kleed rode functies aan met groen (soms om te maskeren, soms om te accentueren).

Relatie met ondergrondkwaliteiten

Zeer belangrijke ondergrondkwaliteiten voor dit gebiedstype

Belangrijke ondergrondkwaliteiten voor dit gebiedstype

Gebiedstype kan groot negatief effect hebben op deze kwaliteit

Gebiedstype kan matig negatief effect hebben op deze kwaliteit

Verkeersnetwerken

Waarom deze netwerken bekijken?

Bij verkeersnetwerken draait het om twee zaken: bereikbaarheid en de milieuhygiënische situatie.
Bij de bereikbaarheid gaat het om vragen als: hoeveel tijd en geld kost het me om van A naar B te gaan? Ga ik met de fiets of toch met de tram? Of zal ik toch de auto pakken? Vragen die mensen (impliciet) stellen wanneer ze ergens heen gaan. Die vraag van de gebruiker houd je in je achterhoofd bij de analyse van de verkeersnetwerken. Want denkend vanuit de gebruiker heb je de mogelijkheid om via de ruimtelijke inrichting van je plangebied het aantal verplaatsingen, de verplaatsingsafstand en de keuze van de vervoerwijze te beïnvloeden.
Vanuit milieuhygiënische situatie gezien, spelen andere zaken een rol: luchtkwaliteit, geluidsoverlast, externe veiligheid en reststoffen. Ook deze aspecten van verkeersnetwerken breng je vroegtijdig in kaart. Dan kan er geanticipeerd worden op deze milieuhygiënische aspecten.

Informatievraag

Te verzamelen informatie over het verkeer vanuit de bereikbaarheid (indicatief)

Onderdeel	Structuurniveau	Inrichtingsniveau
OV-infrastructuur	Trein, randstadrail en tramlijnen Ligging lijnen Locaties haltes Ritfrequenties (Gebruik)	Ook busroutes Ligging haltes Ritfrequenties (Gebruik)
Weginfrastructuur	Snelwegen en regionale wegen Ligging Toegangspunten Knooppunten Intensiteiten Capaciteiten	Ook stadswegen, gebiedsontsluitingswegen, erftoegangswegen Ligging Toegangspunten Knooppunten Intensiteiten Capaciteiten Parkeerconcentraties
Natte infrastructuur	Vaarwegen als rivieren en kanalen Ligging Geschiktheid voor scheepvaart Jachthavens Intensiteiten	Geen extra informatie
Fietsinfrastructuur	Nationaal (lange afstand) en regionaal netwerk Ligging Ontbrekende verbindingen en barrières	Regionaal netwerk, stadsnetwerk en wijknetwerk Ligging Ontbrekende fietsroute en barrières Belangrijke stallingmogelijkheden Locaties waar relatief veel ongevallen plaatsvinden
Voetgangersinfrastructuur		Voetgangersnetwerk Ligging Ontbrekende looproutes en barrières Locaties waar relatief veel ongevallen plaatsvinden

Te verzamelen informatie over de milieuhygiënische situatie (indicatief)

Onderdeel	Structuurniveau	Inrichtingsniveau
Milieubelastende bronnen (geluid, lucht, geur)	Netwerken van: wegen met intensiteiten spoorwegen drukke vaarwegen vliegverkeer
Contouren externe veiligheid	routes gevaarlijke stoffen vliegverkeer
Contouren milieuhygiënische aspecten	Schetsen contouren voor Geluid Lucht Geur	verkeermilieukaart (geluid en luchtverontreiniging) veiligheidscontouren (plaatsgebonden) effectafstanden ondergrondse leidingen
Gevoelige bestemmingen (alleen relevant bij luchtkwaliteit)	Woongebieden Gevoelige bestemmingen (scholen, ziekenhuizen, et cetera) Plekken voor dagrecreatie / verblijfsrecreatie	Woningen Scholen Ziekenhuizen Openluchtsportterreinen

Kansen

Kansen voor verkeersnetwerken vanuit bereikbaarheid (suggesties)

Structuurniveau

Benut de grotere OV-haltes als dragers van intensief ruimtegebruik
Benut afslagen van hoofdwegen voor (logistieke) bedrijven(terreinen)
Ontwikkel aan watergerelateerde bedrijvigheid
Benut minder bereikbare locaties voor extensieve functies
Hanteer voor stedelijke hoofdaders 'langzaam rijden gaat sneller'
Eerst de voetganger en de fietser en dan pas OV en auto
Positioneer voorzieningen nabij busstations
Creëer woon- werkparken (autovrije of autoarme gebieden)

Inrichtingsniveau

Benut de grotere OV-haltes als dragers van intensief ruimtegebruik NS stations en (snel)tramhaltes zijn locaties die kansen voor stedelijkheid bieden. De mate van stedelijkheid verschilt per type halte. Hierbij geldt 'hoe hoogwaardiger de ontsluiting, hoe hoger de stedelijke dichtheden'. Bij elke OV-halte zijn er kansen voor intensief en multifunctioneel ruimtegebruik. Externe veiligheid kan beperkingen opleggen. Verdichten bij OV-haltes is goed voor het rendement van het OV en levert bovendien ruimte- en milieuwinst op. OV vraagt minder ruimte dan de auto en is vaak milieuvriendelijker dan de auto. Stadsgewest Haaglanden heeft dit bijvoorbeeld in beeld gebracht. Bij een meerzijdige ontsluiting van een locatie neemt de bereikbaarheid en daarmee de potentie voor intensief ruimtegebruik enorm toe. Invloedgebieden rondom OV-haltes In invloedgebieden rondom OV-haltes het kost relatief weinig tijd en geld om van buiten het gebied bestemmingen in het gebied te bereiken. Daarom zijn in deze invloedsgebieden hoge stedelijke dichtheden gewenst. Invloedsgebieden: NS intercitystations: 1500 meter Overige NS stations: 1000 meter Regionaal railvervoer: 600 meter Stedelijk railvervoer: 400 meter Hierbij gelden nog twee extra aandachtspunten: De combinatie van fiets en OV vergroot het invloedsgebied met circa 2,5 kilometer (10 tot 15 minuten fietsen) Mensen accepteren een langere voortransporttijd dan natransporttijd.
Benut afslagen van hoofdwegen voor (logistieke) bedrijven(terreinen) Bedrijven stellen doorgaans de bereikbaarheid per auto boven de bereikbaarheid met OV. Naast de bereikbaarheid per auto speelt de eventuele zichtbaarheid een rol: deze kunnen de bekendheid en uitstraling van een bedrijf vergroten. Vanuit dit perspectief gezien kunnen de afslagen van autowegen sturend zijn voor de situering van (logistieke) bedrijven(terreinen). Vooral wanneer het transport snel moet zijn, bijvoorbeeld in verband met bederfelijkheid of een grote geografische spreiding van herkomst of bestemming.
Ontwikkel aan watergerelateerde bedrijvigheid Een meer specifieke bereikbaarheid bieden rivieren en kanalen die geschikt zijn voor goederenscheepvaart. Deze geven de mogelijkheid om grote hoeveelheden grondstoffen of producten te vervoeren. Voor specifieke bedrijvigheid kan dit van doorslaggevend belang zijn voor vestiging. Zo benut de gemeente Delft het Schiekanaal voor de afvoer van het afval en voor de aanvoer van zand voor nieuwe wijken. In het doelenboek over de Schie-oevers staat bijvoorbeeld expliciet vermeld dat op de Schie-oevers zoveel mogelijk ruimte moet worden geboden aan bedrijven die gebruikmaken van de Schie als transportroute. Die vrachten worden nu van de weg gehouden. Bovendien biedt een levend kanaal als de Schie ook nog andere kansen (o.a. voor wonen).
Benut minder bereikbare locaties voor extensieve functies Naast goed ontsloten gebieden zijn er minder goed ontsloten gebieden. Dat is geen negatieve kwalificatie. Gebieden die minder goed ontsloten zijn per openbaar vervoer bieden kansen voor meer extensieve functies: villamilieus, extensieve recreatie of landbouw. Een minder goede ontsluiting door zowel openbaar vervoer als auto past bij gebieden waar menselijke activiteit en ingrijpen niet of minder gewenst zijn. Dit zijn veelal natuurgebieden.
Hanteer voor de stedelijke hoofdaders 'langzaam rijden gaat sneller' Langzaam rijden verbetert de verkeersafwikkeling op verkeersaders en verhoogt de stedelijke kwaliteit rondom die aders: 'langzaam rijden gaat sneller' (het LARGAS-principe). Het principe is eenvoudig: een gelijkmatige en langzame afwikkeling is beter dan het 'hollen en stilstaan' dat zich nu vaak voordoet. Minder afremmen en optrekken en lagere snelheden betekent fors minder emissies, minder geluidsproductie, minder energiegebruik en een grotere verkeersveiligheid. Dit is te bereiken door vermindering van het aantal verkeerslichten en versmalling van de rijbanen tot een baan. Het autoverkeer vormt bij een verkeerslicht een 'blok' dat een snelheid van ca. 40 km per uur heeft.
Eerst voetganger en de fietser en dan pas OV en auto 'Langzaam verkeer gaat voor gemotoriseerd verkeer' dat is de eerste 'verkeersregel' voor een duurzame ruimtelijke inrichting. Vooral de nabijheid van wijkvoorzieningen, winkelcentra, scholen, het stadscentrum en NS-stations zijn van belang. Lopen is favoriet tot circa 1 km. De fiets is dominant tot zo'n 6 kilometer. Snelle, directe en veilige verbindingen, voldoende voorzieningen (o.a. stalling) en voorrang op kruispunten voor voetgangers en fietsers bevorderen het 'vanzelfsprekende' gebruik. Zie voor meer informatie het kader over VPL onder nadere informatie.
Positioneer voorzieningen nabij bushaltes In tegenstelling tot tramlijnen fungeren buslijnen niet als drager van een stedelijke as. Bushaltes hebben wel invloed op de inrichting van een gebied. Bushaltes kunnen invloed hebben op de positionering van bepaalde voorzieningen als scholen en bepaalde type woningen als verzorgings- en verpleeghuizen en studentenwoningen. De invloedssfeer van een bushalte is het sterkst op de eerste 200-300 meter.
Creëer woon-werkparken Woon- werkparken zijn autovrije of autoluwe locaties. Veiligheid, rust, groen, speelruimte en minimale verharding zijn enkele duurzame kwaliteiten van woongebieden. Gezamenlijke parkeeraccommodaties zijn te realiseren onder de wijk of langs de randen van de wijk. Uit de praktijk blijkt dat een wat langere loopafstand naar de parkeerplek (maximaal circa 300 meter) leidt tot minder gebruik van de auto voor korte ritjes. Wanneer de locatie goed met OV is ontsloten en er veel voorzieningen in de buurt zijn dan is te proberen het autobezit te verminderen door het aantal parkeerplaatsen per woning en/of bedrijf te beperken.

Kansen voor verkeersnetwerken vanuit milieu (suggesties)

Structuurniveau

Concentreer het verkeer op ring- en ontsluitingswegen
Geef zones voor geluid, luchtkwaliteit en geur aan en anticipeer op de stad en milieu 3 stappenstrategie
Geef zone voor externe veiligheid aan en kijk naar mogelijkheden voor verstedelijking
Creëer een afscherming tegen geluid en luchtverontreiniging door bebouwing
Bied compensatie voor het wonen in lawaai
Richt vrijwaringzones in als groene plekken of linten

Inrichtingsniveau

Concentreer het verkeer op ring- en ontsluitingswegen
De automobiliteit neemt nog steeds toe. Diverse neveneffecten staan op gespannen voet met de wens van een leefbare stad: geluid-, lucht- en geuroverlast en onveiligheid. De afgelopen jaren hebben geleerd dat het vrijwel onmogelijk is om de automobiliteit terug te dringen. De noodzaak tot bereikbaarheid kan op een evenwichtige manier worden gecombineerd met een leefbare en veilige ruimte door optimaal gebruik te maken van de hoofdwegen. Concentreer daarom het verkeer op ring- en ontsluitingswegen. Deze wegen scherm je zoveel mogelijk af van woon- en verblijfsgebieden door aaneengesloten (zonder 'geluidlekken') kantoor en bedrijfsgebouwen. Op de ring- en ontsluitingswegen heeft de auto daarmee het primaat, in de verblijfsgebieden heeft de auto niet automatisch het primaat.

Geef zones voor geluid, luchtkwaliteit en geur aan en anticipeer op de stad en milieu driestappenstrategie
Externe veiligheid en milieuhygiëne kunnen op gespannen voet staan met gewenste ruimtelijke ontwikkelingen. Zo kan het voorkomen dat er langs infrastructuur geen woningen worden gebouw vanwege de externe veiligheid, geluid- en geurhinder en luchtkwaliteitseisen. Door het zoneren van hinder- en risicoveroorzakende bronnen worden deze spanningsvelden vroegtijdig aangegeven. Deze zones vormen de aandachtgebieden bij het verdere ruimtelijk planproces. Hierbij kan de driestappenstrategie van "Stad & Milieu" soelaas bieden:

Stap 1: bronbeleid
Met brongerichte maatregelen probeer je knelpunten zoveel mogelijk op te lossen. Stankoverlast bestrijdt je bijvoorbeeld door filters in te bouwen in schoorstenen. En geluidsoverlast van wegverkeer door bijvoorbeeld snelheidsbeperkingen in te voeren.

Stap 2: maatwerk
Als bronbeleid geen soelaas biedt, komt het aan op maatwerk. Binnen de mogelijkheden van wet- en regelgeving probeer je met innovatieve maatregelen oplossingen te vinden. Zo kun je geluidsoverlast voorkomen door bijvoorbeeld 'dove gevels' in woningen te bouwen. In deze gevels kunnen geen ramen open aan de kant waar het lawaai vandaan komt.

Stap 3: afwijking
Uit experimenten is gebleken dat het merendeel van de oplossingen kan worden gevonden in de eerste twee stappen. Slecht in een aantal gevallen is stap 3, noodzakelijk gebleken: onder voorwaarden afwijken van de regels.

Geef zone voor externe veiligheid aan en kijk naar mogelijkheden voor verstedelijking
Veiligheid kent een direct verband met ruimtelijke inrichting. Wat je altijd moet doen is gevarenzones afwegen tegen de wens van intensief ruimtegebruik. Wat is het indirecte ruimtebeslag voor risicovolle inrichtingen? Is die ruimte beter te benutten voor andere stedelijke functies? Zijn routes voor gevaarlijke stoffen in de gemeente (buiten de rijkswegen) aan te passen in overleg met de transportsector? Welke bronmaatregelen zijn toepasbaar? Welke beschermende maatregelen zijn te nemen?

Creëer een afscherming tegen geluid en luchtverontreiniging door bebouwing
Als dicht wonen nabij een drukke weg onvermijdelijk is, let er dan op dat in verband met geluid en ook luchtverontreiniging afscherming wordt gecreëerd door bebouwing met niet gevoelige bestemmingen als kantoren en bedrijven. Bouw aaneengesloten parallel aan de weg, zonder ?geluidlekken? met mogelijkheden voor leven (tuin, balkon) en luchten (ramen) aan de andere kant dan de weg. Lokaliseer geluidgevoelige ruimte (zoals slaapkamers en woonkamer) aan luwe kant en geluidongevoelige ruimtes (bergruimte, gangen en trappen, keuken en badkamer) aan de wegkant. De kant met de leefruimte ligt bij voorkeur niet op het noorden.

Bied compensatie voor het wonen in lawaai
Zorg voor wandel en speelmogelijkheden in groen en/of aan water in elke wijk, zeker als er mensen aan drukke wegen wonen. Bied enige compensatie voor het wonen in lawaai en drukte en geef de mogelijkheid voor ontspannen buiten. Houdt rekening met de verwachte leeftijdsopbouw. Goede wandel en speelmogelijkheden zijn essentieel voor huishoudens met jonge kinderen, maar minder van belang voor 1- en 2-persoonshuishoudens van twintigers en dertigers.

Richt vrijwaringzones in als groene plekken of linten
Contouren rondom hinder- of gevarenbronnen leggen soms beperkingen op aan het ruimtegebruik. In die gebieden moeten vooral niet te veel mensen bivakkeren. Maar dat betekent niet dat je niks meer met deze gronden kan en dat je ze daarom braak laat liggen. Richt vrijwaringzones daarom in als aantrekkelijke groene of blauwe elementen. En als het even kan: laat ze aansluiten op andere (camouflerende) groenzones.

Verkeersnetwerken: ondergrondkwaliteiten

Zeer belangrijke ondergrondkwaliteiten voor dit gebiedstype

Belangrijke ondergrondkwaliteiten voor dit gebiedstype

Gebiedstype kan groot negatief effect hebben op deze kwaliteit

Gebiedstype kan matig negatief effect hebben op deze kwaliteit

Overige informatie

Milieunormen en thema's
Voor een gedetailleerde analyse zal je de in beeld gebrachte milieu-informatie willen toetsen aan milieunormen. Hier geven we aan voor welke thema's er normen (of richtlijnen) bestaan.

Thema	Omschrijving
Externe veiligheid	In het nieuwe beleid wordt onderscheid gemaakt tussen een plaatsgebonden risico (voorheen individueel risico genoemd) en een groepsrisico. Nieuwe gevoelige bestemmingen mogen niet worden gerealiseerd in gebieden waar sprake is van een plaatsgebonden risico van meer dan 10-6 [per jaar]. Voor bestaande situaties geldt een waarde van 10-5 [per jaar], evenals voor nieuwe minder kwetsbare bestemmingen. Voor het groepsrisico zijn er groepsrisiconormen, rekening houdend met het aantal mensen dat aanwezig is in de buurt van een risicobron (kans 10-5 per jaar op 10 doden; kans 10-7 per jaar op 100 doden; kans 10-9 per jaar op 1000 doden). Deze groepsrisiconormen zijn oriënterende waarden die vooralsnog niet bindend zijn. (actuele informatie op de VROM website)
Geluid	Er bestaan verschillende grenswaarden voor wegverkeer, railverkeer, luchtvaart en industrie. Daarbij gelden er ook normen voor maximale geluidsniveaus in woningen en geluidsgevoelige bestemmingen. Er wordt onderscheid gemaakt in bestaande en nieuwe situaties. Voorkeursgrenswaarde Alle gebieden 50 dB(A) stiltegebieden 30 dB(A)
Lucht	Wanneer de grenswaarden luchtkwaliteit worden overschreden worden de grenswaarden wat betreft geluid zeker overschreden. Omgekeerd hoeft dit niet het geval te zijn. Er is nieuwe Europese regelgeving ingevoerd voor NOx en fijn stof (PM10) concentraties. Voor de volgende componenten zijn wettelijke grenswaarden voor lokale luchtkwaliteit vastgelegd: SO2, zwarte rook (grof stof), NO2, CO, lood en benzeen. Erg relevant is de norm voor NO2: 40 μg/m³ Voor andere stoffen zijn grenswaarden in beleidsnota's vastgelegd: ozon, fijn stof, fluoride, etheen, tetrachlooretheen en benzo(a)pyreen. Binnenkort worden nieuwe grenswaarden voor zwaveldioxide, stikstofoxiden, zwevende deeltjes stof en lood ingevoerd.
Geur	Als basis voor de richtlijnen gelden geurconcentraties (immissies) en/of een maximaal percentage gehinderden binnen een blootstellinggebied. Hoewel geen op een wet gebaseerd normenstelsel van toepassing is worden op lokaal niveau (en bij de jurisprudentie) veelal de grens- en streefwaarden uit de hiernaast vermelde kaders gebruikt.

Geluid
In veel stedelijke concentraties worden in (bijna) alle situaties de voorkeursgrenswaarde van de Wet geluidhinder [50 dB(A)] overschreden en moet er dus aandacht aan de geluidsaspecten worden geschonken.

Langs bijna alle wegen liggen zones waarbinnen akoestische onderzoek moeten worden uitgevoerd. De zonebreedtes bij wegen in stedelijk gebied zijn:

bij wegen met 1 of 2 rijstroken: 200 meter;
bij wegen met meer dan 2 rijstroken: 350 meter.

Bij buitenstedelijke wegen bedragen de zones:

bij wegen met 2 rijstroken: 250 meter;
bij wegen met 3 of 4 rijstroken: 400 meter;
bij wegen met meer dan 4 rijstroken: 600 meter..

Momenteel is bij wegen met een 30 km/uurregime geen zone aanwezig en dus geen onderzoek noodzakelijk. Deze uitzondering vervalt naar verwachting bij de eerstkomende wijziging van de Wet geluidhinder in 2004. Er kan op grond van de Wet geluidhinder een hogere grenswaarde worden vastgesteld. De maximale ontheffingswaarde van de voorkeursgrenswaarde bedraagt voor nieuwbouw 65 dB(A) en voor vervangende nieuwbouw 70 dB(A). Boven deze waarden kan geen (vervangende) woningbouw worden gerealiseerd, of er moeten speciale maatregelen aan de gevels van de woningen worden getroffen: zogenoemde dove gevels, waarbij geen noodzakelijk te openen delen in de gevel(s) aanwezig zijn.

Energienetwerken

Waarom deze netwerken bekijken?

In internationaal verband zijn er afspraken gemaakt om de emissie van broeikasgassen te reduceren. Op lokaal niveau kan je hieraan invulling geven door scherpe energiedoelstellingen te formuleren voor herstructureringsgebieden en nieuwbouwlocaties. Een analyse van de energienetwerken biedt inzicht in haalbare ambities. Het gaat bijvoorbeeld om aanwezige energie-infrastructuur (elektriciteit, gas en warmte), warmtewinning uit de bodem (warmte/koudeopslag en geothermie) en zongerichte verkaveling.

Informatievraag

Te verzamelen informatie over energie (indicatief)

Onderdeel	Informatievraag
Elektriciteit	Ligging elektriciteitsnet
Gas	Ligging gasnet
Warmte en koude	Ligging warmtenet Warmteoverschotten en warmtevragen Geschiktheid voor aardwarmtewinning Mogelijkheden ondergrond voor warmte/koudeopslag Dichtheid en ordening bebouwing

Kansen

Kansen voor energie (suggesties)

Onderdeel	Kansen
Algemeen	Realiseer hoge dichtheden
Elektriciteit	Win elektriciteit door PV-panelen en windturbines op daken
Warmte	Gebruik warmtenetten (stadsverwarming) Benut warmteoverschotten voor warmtenetten Maak gebruik van warmte/koudeopslag Maak gebruik van passieve zonne-energie Voorzie woningen van zonneboilers

Realiseer hoge dichtheden Het bouwen in hoge dichtheden is gunstig voor elk energienetwerk. Vooral wanneer de energie-infrastructuur hoge investeringen kent, zoals voor een warmtenet, zijn hoge bebouwingsdichtheden een randvoorwaarde. Door het bouwen in hoge dichtheden wordt het leidingverlies beperkt en neemt het exploitatieperspectief toe. De minimum dichtheid vanuit energieperspectief is 30 à 35 woningen per hectare. Door op bepaalde plekken bebouwing te concentreren - door hoge dichtheden af te wisselen met lage dichtheden - kan je voldoende plekken creëren waar een duurzame energievoorziening mogelijk is.
Win elektriciteit door PV-panelen en windturbines op daken Er zijn ook mogelijkheden om elektriciteit op een duurzame wijze op lokaal niveau te produceren. Een bekende en beproefde methode is om zonlicht om te zetten in energie. Daarvoor maak je gebruik van PV-panelen. Het stedenbouwkundige plan is bepalend voor de kansen van PV-panelen. Dat betekent een oriëntatie op het zuiden met een bandbreedte tot circa 45 graden en het voorkomen van beschaduwen. Een andere spectaculaire manier om elektriciteit te produceren op lokaal niveau kan met behulp van kleine windturbines op daken.
Gebruik warmtenetten Het minimale energienetwerk voor verstedelijkte locaties bestaat uit een elektriciteitsnet. Naast dit net wordt op vrijwel elke locatie een gas- of warmtenet aangelegd. Hiermee wordt energie voor verwarmingsfuncties geleverd. Het warmtenet en het gasnet zijn met elkaar in concurrentie. Het gasnet heeft daarbij traditioneel de beste papieren: we hebben een overvloed aan goedkoop aardgas in Nederland. Maar het warmtenet is in opkomst. Nieuwe methoden maken duurzame rendabele warmtenetten mogelijk. Door slim gebruik te maken van de overvloedige warmtebronnen in de bodem en processen (industrie, elektriciteitsproductie, afvalverbranding) kan een warmtenet zeker renderen! Daarbij geldt: hoe lager de distributietemperaturen en hoe korter de distributieafstanden, hoe rendabeler. Een rendabel warmtenet komt in zicht bij een project met minimaal 300 woningen en een dichtheid van meer dan 30 woningen per hectare.
Benut warmteoverschotten voor warmtenetten Bij verschillende (industriële) processen komt warmte vrij. Meestal verdwijnt deze warmte in de buitenlucht of in (zee)water. Zonde natuurlijk! Warmtestromen kan je dan ook veel beter benutten om woningen en bedrijven te voorzien van warmte. De haalbaarheid van restwarmtebenutting is afhankelijk van een aantal zaken. Wegen de investeringen in installaties op tegen de verkoop van warmte aan energiebedrijven? Wegen de verhoogde energieprestaties op tegen de hogere aansluitkosten van de woningen op de energie-infrastructuur? Wanneer na een haalbaarheidsonderzoek blijkt dat je restwarmte kan benutten voor stadsverwarming dan kan je daarmee rekening houden bij locatiekeuzen. Dat is bijvoorbeeld ook gedaan bij Leidsche Rijn (Utrecht): deze is bewust nabij een grote warmtebron gelegen (STEG-centrale).
Maak gebruik van warmte/koude-opslag Koude- en warmteopslag is in korte termijn zeer populair geworden. Het biedt de mogelijkheid om niet alleen op duurzame wijze warmte te leveren maar ook koude. Energievretende airconditionings zijn dan overbodig. De techniek is even simpel als doeltreffend. In watervoerende zandlagen worden twee putten geslagen (op tientallen meters diepte). De ene put fungeert als koude bron, de ander als warme bron. In het winterseizoen gebruik je het water uit de warme bron en injecteer je het in de koude put. In het zomerseizoen verloopt het proces in omgekeerde richting. Je winst: 50 à 80 % energiebesparing en verhoging van comfort. Inmiddels zijn in het gehele land veel geschikte voorbeelden te vinden van toepassing in woningbouw, winkelcentra en kantoorgebouwen. Aardwarmte uit diepe bodemlagen In enkele gebieden in Nederland wordt gebruik gemaakt van aardwarmte uit diepe bodemlagen. De glastuinbouw heeft hierbij voorop gelopen. In stedelijke gebieden is een aardwarmte installatie rendabel op wijkniveau (2000 à 2500 woningen). Het principe van aardwarmtewinning is simpel: oppompen van warm grondwater (diepte circa 2000 meter), ontrekken van de warmte en het afgekoelde water weer injecteren. De voordelen op een rijtje: Bewezen technologie Het gehele jaar door dag en nacht beschikbaar Spaart milieu en klimaat Vraagt weinig plaats Lokaal te realiseren Via geothermie is een kaart te vinden met de gebieden in Nederland waar aardwarmtewinning kansrijk is.
Maak gebruik van passieve zonne-energie Passieve zonne-energie (PZE) sluit aan bij de wensen van veel mensen: de zon in huis. Voor een optimale benutting van PZE is een noord-zuid oriëntatie met een bandbreedte van 20 graden ideaal. Daarnaast zorg je ervoor dat er geen belemmeringen zijn die de zoninstraling tegenhouden. Dat betekent dat je de straat breed genoeg houdt en dat er geen bouwblokken of bomen in de weg staan. Een belemmeringhoek van 20 graden of kleiner geeft een maximaal effect. Zonder specifieke aandacht voor PZE wordt circa 30% van de woningen op het zuiden gericht. Door een noord-zuid oriëntatie al op structuurplanniveau na te streven is 70 tot 80% zon- georiënteerde woningen haalbaar.
Voorzie woningen van zonneboilers Een zonneboiler kan voorzien in ongeveer de helft van de jaarlijkse energiebehoefte voor het warme tapwater. Het monteren van een zonneboiler is eenvoudig. Op het dak wordt een zonnecollector gemonteerd waarin warmte wordt opgevangen. Deze warmte wordt in een boilervat opgeslagen. Om deze duurzame bron optimaal te benutten, houd je daarmee rekening in je stedenbouwkundig plan. De oriëntatie van de daken is gericht tussen zuidoost en zuidwest en de hellingshoek van je daken is tussen de 30 en 60 graden.

Energienetwerken: ondergrondkwaliteiten

Zeer belangrijke ondergrondkwaliteiten voor Energienetwerken

Belangrijke ondergrondkwaliteiten voor Energienetwerken

Netwerk kan een negatief effect hebben op deze kwaliteit

Terug naar boven ▲

Netwerklaag

Ecologische verbindingszones (nat profiel)

Ecologische verbindingszones (droog profiel)

Discussie: Netwerklaag

Wijzig: Netwerklaag